Британиялъул империя

Британиялъул империя, Британ империя (ингл. British Empire) ккола бетӀерлъуда метрополияги бугеб, инсанияталъул тарихалда жанир рукӀаралщинал пачалихъазда гьоркьоб жиндихъ бищун цӀикӀкӀараб территорияги, чӀей бугеб щуябго континенталда колониялги рукӀараб колониалияб империя. Британиялъул империя гӀуцӀун букӀана доминионаздасаги, колонияздасаги, протекторатаздасаги, мандатаздасаги ва цогидал территорияздасаги, жидее Цолъизабураб Къиралаталъ нухмалъулел рукӀарал.

Колониалияб империя
Британиялъул империя
ингл. British Empire
Байрахъ Герб
Байрахъ Герб
ШигӀар: ««Dieu et mon droit»»
авар «Аллагь ва дир ихтияр»
Британиялъул империялда гъорлӀ рукӀаралщинал территориял. Британиялъул къватӀисел ракьал рихьизарун руго багӀаралъ
Британиялъул империялда гъорлӀ рукӀаралщинал территориял. Британиялъул къватӀисел ракьал рихьизарун руго багӀаралъ
 Flag of England.svg
 Flag of Scotland (1542–2003).svg
 Flag of Wales 2.svg
 Saint Patrick's Saltire.svg

Тахшагьар Лондон
ЧӀахӀиял шагьарал Лондон, Дели, Калькутта, Сидней, Торонто, Монреаль
Расмияб мацӀ Ингилис
Валюта Стерлингазул пунт
ГӀатӀилъи 33,588,365 (антарктикиял территориялги риккӀун) 31 878 965 км² (1913)[1]
Халкъ 480 000 000 чел.
(Ракьалъул халкъалъул гӀ.-ш. 24 % 1922 соналде)
ХӀакимлъиялъул форма Конституционияб монархия[2]
Наслу Стюартал, Гьанновералъулаб, Виндзорал
Пачалихъалъул бутӀрул
Монарх
 • 1707–1714 Анна
 • 1714–1727 Георг I
 • 1727–1760 Георг II
 • 1760–1820 Георг III
 • 1820–1830 Георг IV
 • 1830–1837 Вилгьелм IV
 • 1837–1901 Виктория
 • 1901–1910 Эдвард VII
 • 1910–1936 Георг V
 • 1936 Эдвард VIII
 • 1936–1952 Георг VI
 • 1952–1997 Элизабет II
Премьер-министер
 •  СияхӀ

Жиндир завалалда гьеб букӀана тарихалда жанибго бищун кӀудияб империялъун ва,нусгоялдаса цӀикӀкӀун соналъ, дунялалъул бетӀераб къуватлъун.[3] 1913 соналде Британ империялъ кверщел гьабулеб букӀана 412 миллион чиясда тӀад, гьеб заманалда дунялалъул кинабниги халкъалъул 23004 процент;[4] 1920 соналде гьелъул гӀатӀилъи букӀана 35,500,000 км2[convert: unknown unit],[5] Ракьалъул кинабниги ракъдаллъиялъул 24 процент. Гьелъул хӀасилалда, Британиялъул империялъул конституционалияб, къанунияб, мацӀалъулаб, ва маданияб ирсе гӀатӀидго тӀибитӀана. Жиндир къуваталъул завалалда гьелъие сипат гьабулаан "тӀаса бакъ тӀерхьунареб империя" хӀисабалда, щай гурелъул гьелъул цогӀаги территориялда тӀад бакъ кидаго кунчӀун букӀиналъ.[6]

ЛӀугьин (1497–1583)Хисизабизе

Англиялъул къватӀисел терриориял (1583–1707)Хисизабизе

Америка, Африка ва лагъзазул даранХисизабизе

Европаялъул цогидал империялгун къецХисизабизе

Британиялъул "тӀоцебесеб" империя (1707–1783)Хисизабизе

Америкаялъул анцӀила лъабго колония кодоса инХисизабизе

Британиялъул "кӀиабилеб" империялъул завал (1783–1815)Хисизабизе

ГӀодоцараб океаналъул цӀех-рехелХисизабизе

Наполеонил Франсиягун рагъХисизабизе

Лагълъи нахъчӀвайХисизабизе

КӀудияб Британиялъул империяб гӀасру (1815–1914)Хисизабизе

Ост-Индияб компаниялъул нухмалъи ва Гьиндустаналда Британиялъул кверщелХисизабизе

Россиялъулгун къецХисизабизе

Кейптауналдаса КъагьираялдеХисизабизе

ХъахӀал колониязул статус хисизабиХисизабизе

Дунялаллъул рагъал (1914–1945)Хисизабизе

ТӀоцебесеб дунялалъул рагъХисизабизе

Рагъдагьоркьосеб заманХисизабизе

КӀиабилеб дунялалъул рагъХисизабизе

Деколонизация ва нахълъи (1945–1997)Хисизабизе

ТӀоцебесеб бикьиХисизабизе

Суэц ва гьелъул хӀасилХисизабизе

Хиса-басиязул гьуриХисизабизе

Империялъул ахирХисизабизе

ИрсХисизабизе

БанкьелалХисизабизе

Ралагье гьедингоХисизабизе

МугъчӀваялХисизабизе

  1. БСЭ Британская империя в БСЭ. Большая советская энциклопедия. Проверено 22 април 2020.
  2. Bogdanor 1997.
  3. Ferguson 2004b.
  4. Maddison 2001, p. 97: "The total population of the Empire was 412 million [in 1913]"; Maddison 2001, pp. 241: "[World population in 1913 (in thousands):] 1 791 020".
  5. Taagepera, p. 502.
  6. Jackson, pp. 5–6.

ХӀалтӀабиХисизабизе

КъватӀисел регӀелалХисизабизе

Халип:Spoken Wikipedia Халип:Library resources box

Халип:Territories of the British Empire