Ингилис мацІ

Ингилис мацI» гьумералдаса гьанибе буссинабуна)

Халип:English language

Ингилис мацІ
English
The English language
Абулеб къагІида /ˈɪŋɡlɪʃ/[1]
Регион Британиялъул чІинкІиллъаби (байбихьуда)
ТІолго дунялал
МацІалда кІалъалел Англалгин саксонал (тарихияб къагІидаялъ)
КІалъалезул къадар
360–400 million (2006)[2]
КІиабилеб мацІ хІисабалда: 750 млн чиясе;
къватІисеб мацІ хІисабалда: 600–700 млн чиясе[2]
Цересел формаби
Ингилисалъул кверзул кодификация
(чанго система)
Расмияб статус
Расмияблъун бугеб бакІ
МацІалъул кодал
ISO 639-1 en
ISO 639-2 eng
ISO 639-3 eng
Глоттолог stan1293[3]
Лингвосфера 52-ABA
Anglospeak (subnational version).svg
     Ингилис мацІ рахьдалаблъун кколел икълимал      Ингилис мацІ расмияблъун бугел, амма рахьдалаблъун кколарел икълимал
Гьаб макъалаялда руго ХФА-лъул ишараби. Визуализациялъе къварегІараб кумек[en] гьечІони, Юникодалъул ишарабазул бакІазда рихьизаризе бегьула гьикъул ишараби, ункъбокІонал яги цогидал ишараби[en]. ХФА-лъул ишарабазул байбихьул малъа-хъваязухъ балагье Справка:ХФА[en].

Ингилис мацӀ (ингл. English, The English language, ХФА: ˈɪŋɡlɪʃ) ккола гьиндгин европияб хъизаналъул герменияб къокъаялъул бакътІерхьул германияб мацІ, жибги тІоцебе цебесеб гьоркьогІасрулъиялъул Ингландалъул гІадамаз бицунеб букІараб.[4][5][6] Гьелъул цІар бачІараб буго некІсиял герман халкъазул англал абураб халкъаздаса, жал гочун рачІарал КІудияб Британиялъул ракьалде, жинде гьанже Ингланд–илан абулеб (Ингракь). КІиябго цІар бачІараб буго Англия абураб Балтик ралъадалда бугеб бащдабчІинкІиллъиялдаса. Ингилис бищунго хурхараб буго фриз ва гъоркьасаксон мацІазда, гьелъул лексикаялдени кІудияб асар гьабун буго цогидал германиязул мацІаз, бутІаккун некІсияб норвег мацІалъ (шималияб герман мацІ), ва гьединго латин ва паранс мацІаз.[7][8][9]

Ингилис мацІ цебетІолеб букІана 1400-ялдаса цІикІкІун соналъ. Ингилисалъул бищун цересел формабазде, жалги англо-саксоназ V гІасруялда КІудияб Британиялде рачІарал бакътІерхьул германиял (инвгеон) сверелазул къокъалъун кколел, гІаммго абула басрияб ингилис мацІилан. Гьоркьохъеб ингилис байбихьана XI гІасруялъ норманаз Ингланд бахъиялдаса, гьеб букІана период инглисалде басрияб паранс мацІалъ, бутІаккун жиндирго басрияб норман сверелалдасан асар гьабураб.[10][11] Цебесеб модерн ингилис байбихьана XV гІасруялдаса хадуб Лондоналда басмаялъул пресс хІалтІизабигун, Джеймс къираласул библия басма гьабигун ва кІудияб рагьаразул хъущтІигун цадахъ.[12]

Гьанжесеб ингилис тІибитІизе байбихьан дунялалда XVII гІасруялдаса байбихьун Британиялъул империялъул ва Цолъарал Штатазул асаралда гъоркь. Гьел улкабазул басмаяб ва электронияб медиаялъул киналниги тайпабаздасан ингилис лъугьун буго халкъаздагьоркьосеб дискурсалъул бетІераб мацІлъунги, гІемерал икълимазда лингва франкалъунги ва профессионалияб контексталдаги, гІелму, навигация ва къанун гІадал.[4] Гьанжесеб ингилисалъул грамматика буго бечедаб инфлективияб морфология ва дандеккун эркенаб рагІул тартиб бугел тайпадул гьиндгин европиял цогиязда бараб паттерналдаса аслияб хІалалъ аналитикияб паттерналде, жиндилъ гьитІинабго инфлекцияги, гІезегІан цоккураб субъект–верб–объект (SVO) рагІул тартибги жубараб синтаксисги бугеб.[13] Гьанжесеб ингилисалъ гІемерисеб мугъчІвай гьабула кумекалъул фигІлабазде ва рагІул тартибалде журарал заманаби, аспект ва буссинаби бихьизабизе, гьедиго пассивияб конструкциял, интеррогативал (суалиял жумлаби) ва цо-цо негацион (гьечІолъи) бихьизабизеги.

Ингилис мацІ буго бищун кІудияб кІалъалезул къадаралъул рахъалъги,[14] ва лъабабилеб бищун тІибитІараб рахьдал мацІги, стандартияб син ва испан мацІаздаса хадуб.[15] Гьеб буго бищун цІикІкІун жиб лъазабулеб кІиабилеб мацІ ва хІалтІизабула расмияб мацІ ялъуни кІиабилеб мацІ гІадин 60-гІанасеб суверенияб пачалихъалда. Ингилис кІиабилеб мацІ хІисабалда лъазабулезул къадар буго гьеб рахьдал мацІлъун кколезул къадаралдаса цІикІкІараб. 2005 соналде бугеб хІалалда рекъон, ингилис мацІалда кІалъалезул къадар кколеб буго 2 миллиард.[16] Ингилис буго аслияб рахьдал мацІлъун Цолъараб Къираллъиялда (КІудияб Британия), Цолъарал Штатазда, Канадаялда, Австралиялда, ЦІияб Зеландиялда ва Ирландиялда, ккола Сингапуралъул расмияб ва аслияб мацІлъун, ва гьеб гІатІидго хІалтІизабула Карибазул территориялда, Африкаялда, Жанубияб Азиялда ва Океаниялда.[17] Гьеб буго Цолъарал Миллатазул ГІуцІиялъул, Европаялъул цолъиялъул ва цогидал тІолгодунялалъулал ва икълимиял халкъаздагьоркьосел организациязул расмиял мацІазул цояб. Гьеб буго бищун тІибитІараб германиязулаб мацІ, гьиндгин европиял мацІазул гьеб гІаркьелалда кІалъалезул къадаралъул 70 % ккола ингилисалда кІалъалел. Ингилис мацІалда кІалъалезда абула анлофонал–илан. Руго гІемерал вариантал батІи-батІиял пачалихъазда ва икълимазда хІалтІизабулеб ингилисалъул гІемерисел акцентазда ва сверелазда гьоркьоб — фонетикаялъул ва фонологиялъул рахъалъ, ва цо-цо лексикаялъул, идиомазул, грамматикаялъул ва абулеб къагІидаялъул рахъалъ, амме гьез гІемерисеб квал-квал гьабуларо батІиял сверелазда ва акценталда кІалъазел ричІчІиялъе.

КлассификацияХисизабизе

ТарихХисизабизе

Прото-германияб мацІалдаса Басрияб ингилис мацІалдеХисизабизе

Цебесеб модернияб ингилис мацІХисизабизе

Гьанжесеб инггилис мацІалъул тІибитІиХисизабизе

Географияб ареалХисизабизе

Ингилисалда кІалъаялъул пачалихъазул лъабго горсвериХисизабизе

Плюрицентрияб ингилис мацІХисизабизе

Ингилис глобалияб мацІ хІисабалдаХисизабизе

ФонологияХисизабизе

Рагьукъал гьаркьалХисизабизе

РагьаралХисизабизе

ФонотактикаХисизабизе

ТІадецуй, ритм ва интонацияХисизабизе

Икълимиял батІалъабиХисизабизе

ГрамматикаХисизабизе

ЦІар ва цІаргун рагІабазул дандрайХисизабизе

СифатХисизабизе

ЦІарубакІ, игІраб ва сипат-куцХисизабизе

ПрефиксалХисизабизе

ФигІлаби ва фигІлияб лапсалХисизабизе

Лапсиял фигІлабиХисизабизе

ТІадрагІиХисизабизе

СинтаксисХисизабизе

АсасалХисизабизе

Жумладул синтаксисХисизабизе

Кумекалъулал фигІлиял конструкциябиХисизабизе

СуалалХисизабизе

Дискурсалъул мартабаталда синтаксисХисизабизе

Къамусияб бечелъиХисизабизе

РагІи лъугьиналъул процессалХисизабизе

РагІаби рачІинХисизабизе

Ингилис мацІлдеги мацІалдасаги рачІарал рагІабиХисизабизе

Хъваялъул системаХисизабизе

Диалектал, акцентал ва батІалъабиХисизабизе

Цолъараб КъираллъиХисизабизе

Шималияб АмерикаХисизабизе

Австралия ва ЦІияб ЗеландияХисизабизе

Жанубиябгун бакъбаккул АзияХисизабизе

Африка, Карибазул хІавуз ва Жанубияб АзияХисизабизе

ХIужабиХисизабизе

  1. Oxford Learner's Dictionary 2015, Entry: English – Pronunciation.
  2. 2,0 2,1 Crystal 2006, pp. 424–426.
  3. Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, eds. (2017). "English". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History.
  4. 4,0 4,1 The Routes of English.
  5. Crystal 2003a, p. 6.
  6. Wardhaugh 2010, p. 55.
  7. Finkenstaedt, Thomas; Dieter Wolff (1973). Ordered profusion; studies in dictionaries and the English lexicon. C. Winter. ISBN 978-3-533-02253-4.
  8. Bammesberger 1992, p. 30.
  9. Svartvik & Leech 2006, p. 39.
  10. Ian Short, A Companion to the Anglo-Norman World, "Language and Literature", Boydell & Brewer Ltd, 2007. (p. 193)
  11. Crystal 2003b, p. 30.
  12. How English evolved into a global language. BBC (20 December 2010).
  13. König 1994, p. 539.
  14. English at Ethnologue (22nd ed., 2019)
  15. Ethnologue 2010.
  16. (2008) «Two thousand million?» (en-US). English Today 24 (1): 3–6. DOI:10.1017/S0266078408000023.
  17. Crystal 2003b, pp. 108–109.

БиблиографияХисизабизе

ЛинкалХисизабизе