Ру́кьал яги Си́риус (лат. Sirius), гьединго КІудияб Гьоялъул α (лат. α Canis Majoris) буго КІудияб Гьоялъул цадахъцІвалъиялъул цІва, жибги аслияб серияялъул, A1 спектралияб классалъул кколеб. Сардил зобалъул бищун гвангъарал цІвабзазул цояб; цІвабзазул дунялалда рекордлъун гьечІониги, гьелъул гванлъиялъу цІикІкІараб буго Бакъулалдаса 25 нухалъ — Рукьазул борхатаб бихьулеб кунчІи буго гьеб Ракьалде гІагардегІан букІин сабаблъун. Гьеб цІва бихьула Ракьалъул бокьараб икълималдаса, цІакъго шималалада ругездаса хутІун. Буго Бакъулаб системаялдаса 8,6 канлъулаб лъагІелалъул манзилалда ва ккола Ракьалде бищун гІагарал цІвабзазул цояблъун.

Сириус A и B. «Гьаббл» телескопалъул сурат.

1844 соналъ Фридрих Бесселица Рукьал кІирекъараб цІва бугилан абураб пикру загьир гьабуна. 1862 соналъ Альван Кларкица гьеб ритІухълъизабуна, жиндие Сириус B абун цІар кьураб компаньон-цІваги рагьун; гьелдаса нахъе бихьулеб цІваялде цо-цо Сириусом A-йилан абула. КІиябго цІва сверула гІахьалаб массаялъул централда тІад гІага-шагарго 20 а. цобутІаялъул манзилалда 50 лъагІелалде гІагараб тІадсвериялъул периодгун.

Рукьазул системаялъул ригь, ,ггьанжесел гІелмиял цІех-рехазда рекъон, буго гІага-шагарго 230 млн сон (къимат кьей буго 200-ялдаса 300 млн соналде щвезегІан). Байбихьуда Рукьазул система гІуцІун букІун буго В спекртралияб классалъул кІиго хъахІабгин-зодикьераб цІваялдаса: Сириус A-ялъул масса букІана 2 M , Сириус B — 5 M. ГІага-шагарго 120 млн соналъ цебе цІикІкІун масса бугеб B Сириусалъ бухІун лъугІун буго ва багІараб кІудацІваялде сверун буго, хадуб гьеь, къватІисеб гъатги реххун, лъугьун буго хъахІаб гьитІинцІваялъул хІалалъулъе, жинда жакъа къоялъги бугеб[1]. Жакъа къоялъ Сириус B-ялъул масса буго 1,02 M, ва гьеб ккола лъалел хъахІал гьитІинцІвабзазул бищун ракІаздаса цояблъун (тайпаял хъахІал гьитІинцІвабзазул масса букІуна 0,5-0,6 M).

ИсторияХисизабизе

Сириуса B рагьиХисизабизе

Бугеб бакІ ва хадуб халкквеялъул шартІалХисизабизе

ЦІваялъул аслияб сипат-сураталХисизабизе

Рукьазул системаХисизабизе

Рукьазул гІагардасеб горсвериХисизабизе

Рукьазул тІадесверунгуриХисизабизе

Рукьал дунялалъул халкъазул биценазулъ ва мукъадасал хъвай-хъвагІаязулъХисизабизе

Балагье гьедингоХисизабизе

ХІужжабиХисизабизе

  1. Астрономия // Лъималазе энциклопедия. — М.: Аванта+, 2007.

АдабиятХисизабизе

РегІелалХисизабизе

Халип:КІудияб Гьоялъул цадахъцІвалъиялъул цІваби